१२३ वर्षांपासूनची मागणी; ड्रोन आणि जीपीएसद्वारे सर्वेक्षण, ₹५५ लाखांचा निधी; प्रत्यक्ष बांधकाम कधी सुरू होणार?
बेळगाव : बेधडक बेळगाव वृत्तसेवा
बेळगाव, निपाणी, संकेश्वर आणि कोल्हापूर परिसरातील प्रवासी तसेच व्यापाऱ्यांसाठी महत्त्वपूर्ण ठरणाऱ्या प्रस्तावित बेळगाव–निपाणी–कोल्हापूर थेट रेल्वेमार्गाच्या प्रश्नाला पुन्हा एकदा गती मिळाली आहे. या रेल्वेमार्गासाठी प्राथमिक अभियांत्रिकी व वाहतूक सर्वेक्षण (PET Survey) करण्यात आले असून, ड्रोन, जीपीएस आणि प्रत्यक्ष स्थळपाहणीच्या माध्यमातून प्रस्तावित मार्गाचा अभ्यास करण्यात आला आहे. पुण्यातील मोनार्क सर्व्हेयर्स अँड इंजिनिअरिंग कन्सल्टंट्स लिमिटेड या संस्थेकडे सर्वेक्षणाचे काम सोपविण्यात आले होते. या कामासाठी सुमारे ५५ लाख रुपयांचा निधी मंजूर झाल्याचे वृत्त आहे.
मात्र, सर्वेक्षण पूर्ण होणे म्हणजे रेल्वेमार्गाला अंतिम मंजुरी मिळणे नव्हे. सर्वेक्षण अहवालाची छाननी, अंतिम मार्ग निश्चिती, आर्थिक तरतूद आणि रेल्वे बोर्डाची मंजुरी या पुढील महत्त्वाच्या टप्प्यांवर या प्रकल्पाचे भवितव्य अवलंबून आहे. त्यामुळे नागरिकांचे लक्ष आता केंद्र सरकार आणि रेल्वे प्रशासनाच्या पुढील निर्णयाकडे लागले आहे.
१९०३ पासून मागणी; १२३ वर्षांनंतरही प्रतीक्षाच
बेळगाव–निपाणी–कोल्हापूर रेल्वेमार्गाची मागणी १९०३ पासून होत असल्याचे वृत्तांत नमूद करण्यात आले आहे. निपाणी परिसरातील नागरिकांनी या रेल्वेमार्गासाठी तत्कालीन सरकारकडे सुमारे ३१ हजार पोस्टकार्ड पाठवून मागणी केल्याचाही उल्लेख आहे.
इतका दीर्घकाळ पाठपुरावा होऊनही हा रेल्वेमार्ग अद्याप प्रत्यक्षात आलेला नाही. सीमाभागातील नागरिक, व्यापारी आणि उद्योजकांना या रेल्वेमार्गाकडून मोठ्या अपेक्षा आहेत. रस्ते वाहतुकीवरील अवलंबित्व कमी करून प्रवासी आणि मालवाहतुकीसाठी पर्यायी सुविधा निर्माण करण्याची क्षमता या प्रकल्पात आहे.
नेमका कोणता असेल प्रस्तावित रेल्वेमार्ग?
प्रस्तावित रेल्वेमार्ग धारवाड–कित्तूर–बेळगाव या व्यापक रेल्वे कॉरिडॉरशी जोडण्याच्या संकल्पनेचा भाग आहे. पुढे बेळगाव परिसरातील विद्यमान रेल्वेमार्गावरून संभाव्य जोडणी घेऊन संकेश्वर, कणगला, निपाणी आणि कागल परिसरातून कोल्हापूरपर्यंत रेल्वे जोडणी विकसित करण्याचा प्रस्ताव आहे.
सध्या चर्चेत असलेल्या मार्गातील प्रमुख ठिकाणे पुढीलप्रमाणे आहेत :
- बेळगाव : विद्यमान रेल्वे जाळ्याशी जोडणी.
- पाच्छापूर–परकनट्टी परिसर : नवीन मार्गासाठी संभाव्य फाटा किंवा जोडणीचे ठिकाण.
- संकेश्वर : परिसरातील प्रवासी आणि व्यावसायिक वाहतुकीसाठी महत्त्वाचे ठिकाण.
- कणगला : औद्योगिक क्षेत्राच्या दृष्टीने महत्त्वाचा पट्टा.
- निपाणी : सीमाभागातील प्रमुख व्यापारी केंद्र.
- कागल : महाराष्ट्रातील औद्योगिक पट्ट्याशी जोडणीची संभाव्यता.
- कोल्हापूर : विद्यमान रेल्वे टर्मिनसशी जोडणी.
ही ठिकाणे प्रस्तावित मार्गाच्या अभ्यासाशी संबंधित आहेत. मात्र, अंतिम स्थानकांची संख्या, अचूक स्थान, रेल्वे फाटा आणि मार्गाची दिशा यांना अंतिम मंजुरी मिळाल्याची पुष्टी उपलब्ध नाही.
८५ किलोमीटरच्या मार्गाचा प्रस्ताव; ताशी १६० किलोमीटर वेगाचे नियोजन
प्राथमिक अभियांत्रिकी व वाहतूक सर्वेक्षणासाठी परकनट्टी–संकेश्वरमार्गे कोल्हापूर या सुमारे ८५ किलोमीटरच्या प्रस्तावाचा उल्लेख करण्यात आला आहे. या प्रस्तावित मार्गासाठी ब्रॉडगेज रेल्वे आणि ताशी १६० किलोमीटरपर्यंतच्या कमाल नियोजित वेगाचा विचार करण्यात आल्याचे वृत्त आहे.
मात्र, हा वेग म्हणजे प्रत्यक्ष प्रवासी गाड्या ताशी १६० किलोमीटर वेगाने धावतील, याची हमी नाही. त्यासाठी अंतिम अभियांत्रिकी आराखडा, रुळांची रचना, वळणे, चढ-उतार, सिग्नलिंग, सुरक्षा व्यवस्था आणि रेल्वे प्रशासनाची मान्यता आवश्यक असेल.
याशिवाय, काही वृत्तांत पर्यायी मार्गांच्या लांबीचाही उल्लेख आहे. त्यामुळे ८५ किलोमीटर ही अंतिम मंजूर लांबी समजू नये. अधिकृत अंतिम आराखड्यातूनच मार्गाची अचूक लांबी स्पष्ट होईल.
ड्रोन आणि जीपीएसद्वारे प्रत्यक्ष स्थळपाहणी
या सर्वेक्षणात आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर करण्यात आला. ड्रोन कॅमेऱ्यांच्या माध्यमातून जमिनीचे स्वरूप, उंच-सखल भाग, नाले आणि संभाव्य रेल्वेमार्गाचा परिसर तपासण्यात आला. जीपीएसच्या साहाय्याने मोजमापे घेऊन काही ठिकाणी मार्गाचे प्राथमिक मार्किंग करण्यात आले.
संकेश्वर परिसरातील निडसोशी रस्ता, कमतनूर परिसर, नेरळी दर्गा परिसर तसेच हुक्केरीकडे जाणाऱ्या भागातील काही ठिकाणांचा सर्वेक्षणाच्या वृत्तांत उल्लेख आहे. नाले, पाण्याचा प्रवाह आणि संबंधित भौगोलिक बाबींची माहितीही संकलित करण्यात आली.
या तपासणीचा उद्देश केवळ रेल्वेमार्ग आखणे नसून, भविष्यातील बांधकामासाठी आवश्यक असलेल्या अभियांत्रिकी बाबींचा अभ्यास करणे हा आहे.
बेळगाव शहरातूनच थेट मार्ग का नाही?
प्रस्तावित रेल्वेमार्गात विद्यमान बेळगाव–मिरज रेल्वेमार्गाचा काही भाग वापरून पाच्छापूर किंवा परकनट्टी परिसरातून नवीन मार्गाची जोडणी घेण्याचा पर्याय चर्चेत आहे.
बेळगाव शहराभोवती वाढलेली वस्ती, औद्योगिक विकास, संरक्षण विभागाशी संबंधित जमीन, कँटोन्मेंट परिसर आणि जमिनीच्या संपादनातील संभाव्य अडचणी यामुळे शहरातून पूर्णपणे नवीन दुहेरी रेल्वेमार्ग उभारणे खर्चिक ठरू शकते.
तसेच, विद्यमान रेल्वेमार्गाचा वापर केल्यास नवीन मार्गासाठी आवश्यक असलेली अतिरिक्त जमीन आणि काही पायाभूत सुविधांवरील खर्च कमी होण्याची शक्यता असते. मात्र, कोणता पर्याय अंतिमतः स्वीकारला जाणार, हे अधिकृत आराखडा आणि तांत्रिक छाननीनंतरच स्पष्ट होईल.
बेळगाव–निपाणी–कोल्हापूर रेल्वेमार्गाचे संभाव्य फायदे
१. प्रवासातील अंतर आणि वेळ कमी होण्याची शक्यता
बेळगाव ते कोल्हापूर प्रवासासाठी सध्या उपलब्ध रेल्वे जोडण्यांमध्ये मिरजमार्गे जाण्याचा पर्याय वापरला जातो. थेट रेल्वे जोडणी निर्माण झाल्यास काही प्रवासांसाठी वळसा कमी होऊ शकतो. प्रत्यक्ष किती अंतर आणि वेळ वाचेल, हे अंतिम मार्ग निश्चित झाल्यानंतरच सांगता येईल.
२. निपाणी आणि संकेश्वरला रेल्वे कनेक्टिव्हिटी
निपाणी, संकेश्वर, हुक्केरी आणि आसपासच्या गावांतील प्रवाशांना रेल्वेचा लाभ मिळू शकतो. शिक्षण, नोकरी, व्यापार आणि आरोग्यसेवेसाठी प्रवास करणाऱ्या नागरिकांसाठी हा पर्याय उपयुक्त ठरू शकतो.
३. उद्योग आणि मालवाहतुकीला चालना
कणगला आणि कागल परिसरातील औद्योगिक क्षेत्रांना रेल्वे वाहतुकीचा लाभ मिळण्याची शक्यता आहे. मालवाहतुकीसाठी रेल्वेचा पर्याय उपलब्ध झाल्यास उद्योगांचा वाहतूक खर्च, माल पाठविण्याचे नियोजन आणि बाजारपेठांपर्यंत पोहोचण्याची क्षमता यावर सकारात्मक परिणाम होऊ शकतो.
४. कृषी आणि व्यापारी क्षेत्राला फायदा
निपाणी आणि आसपासच्या भागातील कृषी उत्पादन, व्यापारी माल आणि स्थानिक उद्योगांना अधिक व्यापक बाजारपेठांशी जोडण्याची संधी निर्माण होऊ शकते.
५. महाराष्ट्र–कर्नाटक सीमाभागातील संपर्क वाढणार
बेळगाव आणि कोल्हापूर या दोन महत्त्वाच्या शहरांदरम्यान थेट रेल्वे जोडणी झाल्यास दोन्ही राज्यांमधील प्रवासी, व्यापारी आणि औद्योगिक संपर्काला बळ मिळू शकते.
निधी आणि सरकारी मंजुरीचे काय?
सध्या उपलब्ध वृत्तांनुसार, प्राथमिक अभियांत्रिकी व वाहतूक सर्वेक्षणासाठी सुमारे ५५ लाख रुपयांचा निधी मंजूर करण्यात आला आहे. हा निधी सर्वेक्षणासाठी आहे; संपूर्ण रेल्वेमार्ग उभारण्यासाठीचा बांधकाम निधी नव्हे.
कर्नाटक सरकारकडून जमीन विनामूल्य उपलब्ध करून देणे आणि प्रकल्पाच्या खर्चातील ५० टक्के हिस्सा उचलणे, अशा प्रस्तावित आर्थिक व्यवस्थेचाही वृत्तांत उल्लेख आहे. मात्र, या व्यवस्थेची अंतिम अधिकृत मंजुरी, संपूर्ण प्रकल्पाचा खर्च आणि केंद्र व राज्य सरकारांमधील आर्थिक जबाबदाऱ्या यांची स्वतंत्र पुष्टी आवश्यक आहे.
रेल्वे बोर्ड आणि केंद्र सरकारच्या मंजुरीनंतरच प्रकल्पाच्या प्रत्यक्ष अंमलबजावणीबाबत अधिक स्पष्टता येईल.
आता पुढील प्रक्रिया काय?
रेल्वेमार्गाच्या सर्वेक्षणानंतर पुढील टप्प्यांमध्ये अंतिम सर्वेक्षण अहवाल आणि प्रकल्प आराखड्याची छाननी, तांत्रिक व्यवहार्यता, अपेक्षित प्रवासी व मालवाहतूक, खर्चाचा अंदाज, आर्थिक मंजुरी आणि आवश्यक जमीन व परवानग्यांचा समावेश होतो.
यानंतरच बांधकामासाठी निविदा काढणे, काम सुरू करण्याची तारीख निश्चित करणे आणि प्रकल्प पूर्ण करण्याचे वेळापत्रक जाहीर करणे शक्य होईल.
सर्वेक्षण झाले; पण रेल्वे कधी धावणार?
बेळगाव–निपाणी–कोल्हापूर रेल्वेमार्गासाठी झालेला सर्वेक्षणाचा टप्पा महत्त्वाचा असला, तरी नागरिकांची प्रतीक्षा संपलेली नाही. या रेल्वेमार्गाला अंतिम मंजुरी कधी मिळणार, बांधकामासाठी किती निधी लागणार आणि प्रत्यक्ष काम कधी सुरू होणार, हे प्रश्न अद्याप अनुत्तरित आहेत.
शंभराहून अधिक वर्षांपासून सुरू असलेल्या मागणीला प्रत्यक्ष रेल्वेमार्गाचे स्वरूप देण्यासाठी लोकप्रतिनिधींनी केंद्र सरकार, रेल्वे मंत्रालय आणि संबंधित राज्य सरकारांकडे सातत्याने पाठपुरावा करणे आवश्यक आहे. आता सर्वेक्षणापलीकडे जाऊन प्रकल्पाला अंतिम मंजुरी आणि आर्थिक पाठबळ मिळते का, याकडे बेळगाव, निपाणी आणि कोल्हापूर परिसरातील नागरिकांचे लक्ष लागले आहे.
सध्याची स्थिती : प्राथमिक सर्वेक्षणाचा टप्पा पुढे गेला आहे; मात्र अंतिम मंजुरी, बांधकाम सुरू होण्याची तारीख आणि पूर्णत्वाची मुदत अद्याप निश्चित झाल्याची पुष्टी नाही.
